جایگاه زن در جامعه اسلامی (1)
مقدمه
زن در اندیشه اسلامی از جایگاهی والا و کرامتی ذاتی برخوردار است. اسلام از همان آغاز ظهور خود، در زمانی که بسیاری از جوامع، زن را موجودی درجهدو میدانستند و از بسیاری حقوق انسانی محروم میکردند، با نگاهی متفاوت و انسانی به زن نگریست و شخصیت، کرامت و حقوق او را به رسمیت شناخت. قرآنکریم زن و مرد را در اصل آفرینش، انسانیت، مسئولیت و ارزش معنوی برابر دانسته و تنها معیار برتری را تقوا معرفی کرده است: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ». (حجرات: ۱۳)
اسلام نه تنها جایگاه زن را در خانواده ارتقا داد، بلکه او را به عنوان عضوی فعال و مؤثر در ساختن جامعه معرفی کرد. زن مسلمان میتواند در عرصههای علمی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی، در چارچوب ارزشهای اسلامی، حضوری مؤثر داشته باشد و در رشد و تعالی امت اسلامی نقشآفرینی کند.
کرامت انسانی زن در اسلام
یکی از مهمترین اصول اسلام، کرامت ذاتی انسان است. خداوند متعال میفرماید:
﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾ (اسراء: ۷۰)
این کرامت شامل همه انسانها، اعم از زن و مرد، میشود. قرآنکریم هیچگاه زن را موجودی کمارزش معرفی نکرده، بلکه هر دو را از یک حقیقت آفریده است:
﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾ (نساء: ۱)
این آیه نشان میدهد که زن و مرد از یک منشأ آفریده شدهاند و از نظر ارزش انسانی هیچ تفاوتی میان آنان وجود ندارد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم نیز با رفتار و گفتار خود، احترام به زنان را به عنوان یکی از نشانههای ایمان معرفی کرده و فرمودند:
«بهترین شما کسانی هستند که برای خانواده خود بهترین باشند و من برای خانوادهام بهترین هستم».
این آموزهها نشان میدهد که اسلام نگاه تحقیرآمیز نسبت به زن را مردود میداند و او را دارای شخصیت مستقل و محترم معرفی میکند.
زن؛ محور خانواده
خانواده نخستین مدرسه انسان و مهمترین نهاد اجتماعی است و زن در شکلگیری و استحکام آن نقشی اساسی دارد. اسلام برای مقام مادری ارزش بسیار بالایی قائل شده است. هنگامی که از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسیده شد چه کسی بیشترین حق را بر انسان دارد، سه بار فرمودند: «مادر»، سپس فرمودند: «پدر».
این تأکید نشان میدهد که تربیت نسل آینده تا چه اندازه اهمیت دارد. مادر با محبت، تربیت صحیح، آموزش اخلاق و انتقال ارزشهای دینی، شخصیت فرزندان را شکل میدهد و در حقیقت آینده جامعه را میسازد.
در کنار نقش مادری، زن به عنوان همسر نیز ستون آرامش خانواده است. قرآن کریم درباره فلسفه ازدواج میفرماید:
﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾ (روم: ۲۱)
بنابراین، زن نه تنها عضو خانواده، بلکه یکی از ارکان اصلی آرامش، محبت و انسجام آن است.
حق آموزش و رشد علمی زن
اسلام از نخستین روزهای خود مردم را به علمآموزی دعوت کرد و این دعوت اختصاص به مردان نداشت. پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند:
«طلب علم بر هر مسلمان واجب است».
بسیاری از دانشمندان این حدیث را شامل زنان نیز دانستهاند؛ زیرا زن نیز همانند مرد برای انجام وظایف دینی و اجتماعی خود به دانش نیاز دارد.
در تاریخ اسلام زنان دانشمند بسیاری حضور داشتهاند. همسر پیامبر صلی الله علیه وسلم، حضرت عایشه رضیاللهعنها، از بزرگترین راویان حدیث و از برجستهترین فقیهان عصر خود بود و بسیاری از صحابه برای فراگیری مسائل دینی به او مراجعه میکردند.
امروزه نیز جامعه اسلامی برای پیشرفت علمی، فرهنگی و تربیتی، به حضور بانوان فرهیخته، معلمان، پزشکان، پژوهشگران و استادان نیازمند است. اسلام با رعایت اصول اخلاقی و حفظ ارزشهای دینی، مسیر رشد علمی زنان را هموار ساخته است.
نقش اجتماعی زن
اسلام زن را از مشارکت در امور اجتماعی محروم نکرده است. زنان در صدر اسلام در فعالیتهای مختلف اجتماعی حضور داشتند؛ از آموزش و پرستاری گرفته تا کمکرسانی در جنگها، تجارت، مشورت و فعالیتهای خیرخواهانه.
مشارکت اجتماعی زنان زمانی ارزشمندتر خواهد بود که همراه با حفظ کرامت، عفاف، مسئولیتپذیری و رعایت حدود شرعی باشد. اسلام همواره میان آزادی مسئولانه و بیبندوباری تفاوت قائل شده و حضور اجتماعی زن را در چارچوب ارزشهای اخلاقی تشویق کرده است.
جامعهای که از تواناییهای نیمی از جمعیت خود استفاده نکند، از بخش بزرگی از ظرفیت پیشرفت محروم خواهد شد. از این رو، زنان میتوانند در عرصههای آموزشی، فرهنگی، اقتصادی، بهداشتی، خدمات اجتماعی و فعالیتهای خیرخواهانه سهم بزرگی در توسعه جامعه اسلامی داشته باشند.
حقوق اقتصادی زن
یکی از امتیازات اسلام نسبت به بسیاری از نظامهای گذشته، به رسمیت شناختن استقلال اقتصادی زن است. زن مسلمان میتواند مالک اموال خود باشد، خرید و فروش انجام دهد، ارث ببرد، مهریه دریافت کند و در چارچوب احکام اسلامی به فعالیت اقتصادی بپردازد.
قرآن کریم میفرماید:
﴿لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ﴾ (نساء: ۳۲)
این آیه بر استقلال مالی زن تأکید میکند. همچنین اسلام مسئولیت تأمین هزینههای زندگی را بر عهده مرد قرار داده تا زن در صورت تمایل، بدون فشار اقتصادی به نقشهای دیگر خود نیز بپردازد.
مسئولیتهای زن در جامعه اسلامی
همانگونه که اسلام برای زن حقوقی مقرر کرده است، مسئولیتهایی نیز بر عهده او نهاده است. مهمترین این مسئولیتها عبارتاند از:
- حفظ ایمان، اخلاق و عفت.
- تربیت صحیح فرزندان.
- مشارکت در اصلاح جامعه.
- امر به معروف و نهی از منکر.
- همکاری در گسترش علم، فرهنگ و ارزشهای اسلامی.
- حفظ بنیان خانواده و تقویت روابط خانوادگی.
این مسئولیتها تنها به زنان اختصاص ندارد، بلکه مردان نیز در برابر خانواده و جامعه وظایفی دارند و هر دو در ساختن جامعه صالح شریک هستند.
چالشهای معاصر
امروزه مسئله جایگاه زن یکی از مهمترین مباحث جهان است. از یک سو برخی فرهنگها هنوز حقوق اساسی زنان را نادیده میگیرند و از سوی دیگر، در برخی جوامع، آزادی زن به گونهای تفسیر شده که گاه به تضعیف خانواده و نادیده گرفتن ارزشهای اخلاقی انجامیده است.
الگوی اسلامی تلاش میکند میان کرامت، آزادی، مسئولیت، خانواده و مشارکت اجتماعی توازن برقرار کند. در این نگاه، زن نه ابزار تبلیغات است و نه موجودی منزوی؛ بلکه انسانی صاحب کرامت، دارای حقوق و مسئولیت، و شریک مرد در آبادانی جامعه و تحقق ارزشهای الهی است.
در واقع اسلام با نگاهی متعادل، جایگاه زن را بر پایه کرامت انسانی، عدالت و مسئولیت تعریف کرده است. زن در اندیشه اسلامی از حق آموزش، مالکیت، مشارکت اجتماعی، رشد معنوی و حضور مؤثر در جامعه برخوردار است و در کنار آن، نقش بیبدیلی در تربیت نسل و استحکام خانواده دارد.
جامعه اسلامی زمانی به رشد واقعی دست خواهد یافت که حقوق و مسئولیتهای زنان را مطابق آموزههای قرآن و سنت بشناسد و زمینه شکوفایی استعدادهای آنان را در چارچوب ارزشهای اسلامی فراهم سازد. زن مسلمان، با ایمان، علم، اخلاق و تلاش، میتواند یکی از مهمترین عوامل پیشرفت، عدالت و تعالی جامعه باشد.
ځوابونه