از حرمین شریفین تا خانه خویش؛
از حرمین شریفین تا خانه خویش؛
بازشناسی گره اصلی مشکلات ما
تأملی ایمانی، عرفانی، تربیتی و اجتماعی در پرتو سفر به حرمین شریفین؛ از بیداری دل و اصلاح خویشتن تا احیای کرامت انسانی، عدالت و مسئولیت اجتماعی
نوشته:
شیخ القرآن مولانا عبدالسلام عابد
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله والصلاةوالسلام علی رسول الله وبعد!
سفری که مرا به خود آورد
گاه انسان برای شناخت بهتر خویش، نیاز دارد از محیط آشنای زندگی فاصله بگیرد؛ از حصار عادتهای روزمره بیرون آید و در فضایی دیگر، زندگی، اندیشه و رفتار خود را از نو به تماشا بنشیند. برخی سفرها تنها پیمودن فاصله میان دو سرزمین نیستند، بلکه سفری از غفلت به بیداری، از مشاهده به معرفت، از معرفت به محاسبه نفس و از محاسبه به عزم اصلاحاند.
سفر اخیرم به حرمین شریفین، در کنار سعادت زیارت بیتالله الحرام و مسجد نبوی، برایم چنین تجربهای بود؛ سفری که با شوق عبادت و زیارت آغاز شد، اما در جریان آن، دریچههای تازهای از تأمل در حقیقت بندگی، محبت رسول الله=، مسئولیت انسان مسلمان و سرنوشت جامعه اسلامی به رویم گشوده شد.
به آن سرزمین مقدس رفتم تا در جوار خانه الله، دل را از غبار غفلت پاک کنم، در مسجد رسول الله= بر آن حضرت درود و سلام بفرستم و در فضای آکنده از خاطرات وحی و رسالت، توشهای برای ایمان و زندگی خویش برگیرم.
اما هرچه بیشتر در آن فضای روحانی حضور مییافتم، احساس میکردم که زیارت حرمین، تنها فرصتی برای انجام مناسک و بهرهمندی از لحظات معنوی نیست؛ بلکه دعوتی است برای بازنگری در تمام زندگی.
در برابر کعبه، انسان با خود میاندیشد که اگر همه زندگی او باید برای الله باشد، چرا هنوز بسیاری از خواستههای نفس بر تصمیمها و رفتارهایش فرمان میرانند؟ در طواف، هنگامی که انسان همراه هزاران بنده دیگر گرد خانه واحدی میگردد، از خود میپرسد: آیا در زندگی روزمره نیز رضای الله را محور تصمیمهای خویش قرار داده است؟
و در مدینه منوره، آنگاه که خاطره زندگی رسول الله= در ذهن زنده میشود، پرسشی عمیقتر سر برمیآورد: ما که خود را پیرو آن پیامبر رحمت میدانیم، تا چه اندازه اخلاق، عدالت، مهربانی، امانت و دلسوزی او را در زندگی خویش زنده نگه داشتهایم؟
گره اصلی مشکلات ما در کجاست؟ آیا همه دشواریهای ما از جنگ، فقر، عقبماندگی اقتصادی، کشمکشهای سیاسی و مداخلات بیرونی سرچشمه میگیرد؟ یا در کنار این عوامل، مشکل عمیقتری نیز وجود دارد که در تربیت، شخصیت، فرهنگ اجتماعی و شیوه زندگی ما ریشه دوانیده است؟
مکه مکرمه؛ سرزمین توحید، بندگی و بیداری دل
مکه مکرمه تنها شهری نیست که کعبه در آن قرار دارد؛ سرزمینی است که خاطره توحید، تسلیم، ایثار، دعوت و استقامت در گوشهگوشه آن زنده است.
این همان سرزمینی است که ابراهیم خلیل علیهالسلام، به فرمان پروردگار، خانواده خویش را در وادی بیکشتوزرع آن جای داد و دست به دعا برداشت:
Tرَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَS [إبراهیم: ۳۷]
«پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در وادی بیکشتوزرعی، نزد خانه محترم تو سکونت دادم؛ پروردگارا، تا نماز را برپا دارند».
در این سرزمین، خاطره توکل هاجر علیهاالسلام، تلاش او میان صفا و مروه و ظهور رحمت الهی در داستان زمزم، درسهایی ماندگار از ایمان، اعتماد به الله و تلاش مسئولانه را پیش روی انسان قرار میدهد.
سعی میان صفا و مروه، افزون بر آنکه عبادتی توقیفی و از شعائر الهی است، برای دل بیدار یادآور حقیقتی تربیتی نیز هست: توکل، به معنای ترک کوشش نیست؛ بنده در محدوده توان خویش تلاش میکند و نتیجه را به حکمت و رحمت پروردگار میسپارد.
در طواف نیز انسان، با همه تفاوتهای قومی، زبانی، اقتصادی و اجتماعی، خود را در کنار بندگان دیگر الله مییابد. ثروتمند و فقیر، عالم و عامی، صاحبمنصب و انسان عادی، همه در برابر پروردگار واحد ایستادهاند.
Tإِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْS [الحجرات: ۱۳]
«بیگمان گرامیترین شما نزد الله، باتقواترین شماست».
کسی که در برابر کعبه فروتنی میآموزد، شایسته است پس از بازگشت نیز در برابر بندگان الله متواضع باشد. کسی که در احرام از برخی امور مباح به فرمان الله پرهیز میکند، باید در زندگی عادی نسبت به حقوق دیگران و حدود حلال و حرام حساستر شود.
البته این معانی، تأملات تربیتی در حکمت مناسکاند، نه جایگزینی برای احکام و مقاصد عبادی آنها. حج و عمره پیش از هر چیز عبادت الله و پیروی از فرمان اوست؛ اما عبادتی که با اخلاص و حضور قلب انجام گیرد، میتواند زمینه اصلاح اخلاق و رفتار انسان را نیز فراهم سازد.
در سایه خاطرات رسالت؛ از رنجهای مکه تا استقامت در طائف
در مکه مکرمه، هرگاه به تاریخ دعوت رسول الله= میاندیشیدم، عظمت مسئولیتی که آن حضرت بر دوش داشتند، بیش از پیش در نظرم آشکار میشد.
امروز میلیونها مسلمان با امنیت و آسایش نسبی به این سرزمین میآیند، نماز میخوانند و طواف میکنند؛ اما این فضای عبادت، انسان را به یاد روزگاری میاندازد که رسول الله= و نخستین مسلمانان، برای حفظ ایمان و رساندن پیام توحید، سختیهای فراوانی را تحمل کردند.
در همان مکه، پیامبر= با تکذیب، آزار، فشار اجتماعی و مخالفت شدید روبهرو شدند. گروهی از یارانشان شکنجه شدند، برخی ناگزیر به هجرت گردیدند و مسلمانان سالهایی از محاصره و محرومیت را تجربه کردند. اما آن حضرت از دعوت خویش دست نکشیدند.
رسالت ایشان تنها دعوت به انجام مراسم عبادی نبود؛ بلکه دعوتی بود برای بیرونآوردن انسان از بندگی غیر الله، مبارزه با ستم و تبعیض، احیای کرامت انسانی، برپایی عدالت و تربیت جامعهای که در آن، حق بر قدرت و تقوا بر تفاخر برتری داشته باشد.
Tلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِS [الحدید: ۲۵]
«بهراستی پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم عدالت را برپا دارند».
در این میان، خاطره سفر رسول الله= به طائف، از تأثیرگذارترین صحنههای تاریخ دعوت است. پس از سالهایی از رنج و مخالفت در مکه، آن حضرت به امید یافتن زمینهای برای دعوت، راه طائف را در پیش گرفتند؛ اما به جای استقبال و حمایت، با رد دعوت و آزار روبهرو شدند.
در روایت صحیح آمده است که پس از آن سختی، فرشته کوهها به فرمان الله آمادگی خود را برای مجازات آزاردهندگان اعلام کرد؛ اما رسول الله= به جای انتقام، امید خویش را به هدایت نسلهای آینده آنان بیان فرمودند:
«بَلْ أَرْجُو أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا». (صحیح البخاری، ۳۲۳۱؛ صحیح مسلم، ۱۷۹۵)
«بلکه امید دارم که الله از نسل آنان کسانی را پدید آورد که تنها الله را عبادت کنند و چیزی را شریک او نسازند».
پیامبری که در راه هدایت مردم رنج دیده بود، در اوج سختی نیز آینده آنان را با امید به ایمان و هدایت مینگریست. او برای انتقام شخصی مبعوث نشده بود؛ مقصدش نجات انسانها از گمراهی و رساندن آنان به رحمت الهی بود.
درس طائف آن است که دعوتگر نباید رنج شخصی، خشم یا خودخواهی را بر مقصد هدایت حاکم سازد. و چه اندازه جامعه ما، بهویژه کسانی که مسئولیت دعوت، تعلیم، قضاوت و اداره مردم را بر عهده دارند، به فهم و تمرین این حقیقت نیازمند است!
مدینه منوره؛
از محبت رسول الله= تا مسئولیت پیروی از سیرت او
اگر مکه مکرمه خاطره آغاز دعوت، توحید و استقامت را در دل زنده میکند، مدینه منوره انسان را به یاد شکلگیری جامعهای میاندازد که رسول الله= در آن، ایمان را با تربیت، عبادت را با مسئولیت و محبت را با عدالت پیوند دادند.
مدینه تنها شهر هجرت و آرامگاه مبارک رسول الله= نیست؛ سرزمینی است که مسجد نبوی در آن مرکز عبادت، تعلیم، تربیت، مشورت و رسیدگی به امور جامعه بود.
هنگامی که انسان در مسجد نبوی نماز میخواند و بر رسول الله= درود و سلام میفرستد، محبت و احترام آن حضرت در دلش تازه میشود. اما محبت صادقانه نباید تنها به شوق زیارت، اشک چشم و کثرت درود محدود بماند؛ هرچند اینها در جایگاه خویش ارزشمندند.
Tقُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْS [آل عمران: ۳۱]
«بگو: اگر الله را دوست دارید، از من پیروی کنید تا الله شما را دوست بدارد و گناهانتان را برایتان بیامرزد».
آنحضرت= با خانواده خویش مهربان بودند، به نیازمندان رسیدگی میکردند، به سخن مردم گوش میدادند، در برابر خطاهای شخصی گذشت نشان میدادند و در ادای حقوق، میان نیرومند و ناتوان تبعیض روا نمیداشتند.
Tوَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍS [القلم: ۴]
«و بیگمان تو بر اخلاقی بزرگ و والا هستی».
Tلَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌS [التوبة: ۱۲۸]
«بهراستی پیامبری از میان خودتان به سوی شما آمده است که رنجکشیدن شما بر او دشوار است، بر هدایت و خیر شما سخت حریص است و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است».
زیارت مدینه باید در دل انسان شوق اتباع را زنده کند؛ شوق آنکه در خانه مهربانتر، در سخن راستگوتر، در معامله امانتدارتر، در اختلاف منصفتر و در برخورد با انسانها کریمانهتر باشد.
حقیقت سلوک؛ از حضور در حرم تا حضور قلب در زندگی
یکی از ژرفترین درسهای سفر حرمین، برای من بازشناسی معنای سلوک الی الله بود. گاه انسان گمان میکند که حالات معنوی، تنها در مکانهای مقدس، هنگام عبادت یا در لحظات خلوت و ذکر به دست میآیند؛ درحالیکه حقیقت تربیت ایمانی آن است که آثار آن حالات، به زندگی روزمره نیز راه یابد.
حضور در حرمین، به برکت شرافت این دو سرزمین و عبادت در آنها، فرصتی ارزشمند برای تجدید ایمان، توبه، ذکر، دعا و محاسبه نفس فراهم میسازد. اما مقصد سلوک، تنها تجربه لحظاتی از آرامش و تأثر قلبی نیست؛ بلکه رسیدن به بندگی آگاهانه، اخلاص، تقوا و احسان است.
رسول الله= در بیان حقیقت احسان فرمودهاند:
«أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ». (صحیح مسلم، ۸؛ حدیث جبریل)
«اینکه الله را چنان عبادت کنی که گویی او را میبینی؛ و اگر تو او را نمیبینی، بیگمان او تو را میبیند».
کسی که مراقبت الهی را در دل خویش زنده نگه میدارد، تنها در مسجد و هنگام نماز خود را در محضر الله نمیبیند؛ بلکه در خانه، بازار، اداره و همه روابط زندگی نیز میداند که الله از نیت و رفتار او آگاه است.
اخلاص تنها آن نیست که انسان عبادت خویش را از ریا پاک سازد؛ بلکه در انجام مسئولیت، ادای امانت و خدمت به مردم نیز رضای الله را بر منافع نفسانی مقدم بدارد. تواضع تنها آن نیست که انسان در مجلس ذکر سر فرو اندازد؛ بلکه در برابر همسر، فرزند، شاگرد، کارمند و مراجعهکننده نیز از تکبر و تحقیر دوری کند.
از همینرو، میان اصلاح باطن و اصلاح ظاهر نباید جدایی ساخت. باطنی که به اخلاص و مراقبت آراسته میشود، باید در رفتار بیرونی نیز آثار خود را نشان دهد؛ و اعمال ظاهری نیز هنگامی به کمال تربیتی نزدیک میشوند که با نیت درست، حضور قلب و تقوا همراه باشند.
هجرت از خودخواهی به انصاف، از تکبر به تواضع، از غفلت به مراقبت و از بیتفاوتی به مسئولیتپذیری، سفری است که باید پس از بازگشت از حرمین نیز ادامه یابد. زیارت پایان مییابد؛ اما راه بندگی و تزکیه پایان نمیپذیرد.
از شکوه خدمت به زائران تا مسئولیت اخلاقی ما
در کنار تأملات معنوی، آنچه در حرمین شریفین توجه مرا جلب کرد، تلاش گسترده و سازمانیافته حکومت میزبان برای فراهمسازی آسایش زائران بود. نظافت پیوسته، مدیریت ازدحام، تنظیم رفتوآمد، تأمین امنیت، خدمات صحی، رسیدگی به سالمندان و ناتوانان و فراهمسازی تسهیلات گوناگون برای جمعیت عظیم زائران، نمونههایی از خدماتی بود که نمیتوان از کنار آنها بیاعتنا گذشت.
رسول الله= فرمودهاند: «مَنْ لَا يَشْكُرِ النَّاسَ لَا يَشْكُرِ اللَّهَ». (سنن الترمذی، ۱۹۵۴)
«کسی که از مردم سپاسگزاری نکند، شکر الله را نیز بهدرستی بهجا نیاورده است».
اما در کنار این خدمات ارزشمند، رفتارهایی نیز مشاهده میشد که انسان را به تأمل وامیداشت: رهاکردن زباله در محیط پاکیزه، رعایتنکردن نظم رفتوآمد، بیتوجهی به حقوق سالمندان و ناتوانان، اسراف در استفاده از نعمتها و گاهی شتابزدگی و تندی در برخورد با دیگران.
البته چنین رفتارهایی را نمیتوان به همه زائران یا ملت خاصی نسبت داد. در همان محیط، صحنههای زیبایی از ایثار، مهربانی، خدمت، گذشت و احترام نیز به چشم میخورد که هرکدام جلوهای از اخلاق اسلامی بود.
اگر ما در رعایت نظافت، نظم، امانت، عدالت، احترام و حقوق ابتدایی یکدیگر کاستی داشته باشیم، چگونه میتوانیم از شایستگی رهبری اخلاقی جامعه بشری سخن بگوییم؟ رسول الله= فرمودهاند: «الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ». (صحیح مسلم، ۲۲۳)
«طهارت، نیمی از ایمان است».
این حدیث در اصل بر جایگاه طهارت شرعی دلالت دارد؛ اما در کنار دیگر تعالیم اسلام درباره پاکیزگی و برداشتن آزار از راه، ما را به مسئولیت گستردهتری در حفظ محیط زندگی متوجه میسازد.
Tإِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِS [العنکبوت: ۴۵]
«بیگمان نماز از کارهای زشت و ناپسند بازمیدارد».
دینداری تنها آن نیست که انسان در محراب چگونه میایستد؛ بلکه این نیز هست که پس از بیرونشدن از محراب، با بندگان الله چگونه رفتار میکند.
گره اصلی؛ فاصله میان دانستن و زیستن
هرچه بیشتر درباره مشاهدات و تجربههای این سفر اندیشیدم، به این نتیجه نزدیکتر شدم که یکی از عمیقترین مشکلات تربیتی ما، فاصله میان آگاهی دینی و رفتار عملی است.
ما درباره فضیلت صداقت بسیار شنیدهایم، اما همیشه راست نمیگوییم. درباره عدالت سخن فراوان داریم، اما گاهی هنگامی که منافع شخصی ما در میان باشد، عدالت را فراموش میکنیم. از حقوق مسلمانان آگاهیم، اما چهبسا در عمل، حقوق نزدیکترین انسانها را نادیده میگیریم.
رسول الله= فرمودهاند: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ». (صحیح البخاری، ۱۳؛ صحیح مسلم، ۴۵)
«ایمان هیچیک از شما کامل نمیشود تا آنچه را برای خود دوست دارد، برای برادرش نیز دوست بدارد».
Tيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ 2 كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَS [الصف: ۲–۳]
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! چرا چیزی میگویید که انجام نمیدهید؟ نزد الله بسیار ناپسند است که چیزی بگویید که انجام نمیدهید».
بااینحال، فاصله میان علم و عمل را نباید تنها به ضعف اراده فردی نسبت داد. شیوه تربیت، محیط خانواده، فرهنگ اجتماعی، نظام آموزشی، رفتار مسئولان و ساختارهای اداری نیز در شکلگیری آن سهم دارند.
در بسیاری از محیطهای ما، تعلیم اخلاق بیشتر به انتقال معلومات و تکرار موعظه محدود مانده است، درحالیکه برای تبدیل آن معلومات به عادت و شخصیت، برنامه عملی کافی وجود ندارد.
کودک از راستگویی درس میآموزد، اما ممکن است در خانه شاهد دروغ باشد. شاگرد درباره عدالت میخواند، اما گاهی در محیط آموزشی تبعیض را تجربه میکند. جوان از امانتداری میشنود، اما در محیط کار با کسانی روبهرو میشود که برای رسیدن به منافع شخصی، امانت را نادیده میگیرند.
از رسول الله= روایت شده است: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ صَالِحَ الْأَخْلَاقِ». (الأدب المفرد، ۲۷۳)
«من برای تکمیل اخلاق نیکو برانگیخته شدهام».
ما به تربیتی نیاز داریم که علم را به ایمان، ایمان را به احساس مسئولیت و احساس مسئولیت را به رفتار عملی پیوند دهد.
خانه؛ نخستین میدان آزمون صداقت و اخلاق
اگر قرار باشد اصلاح را از جایی آغاز کنیم، نزدیکترین و طبیعیترین نقطه آغاز، خانه و خانواده است. خانه نخستین مدرسه انسان است؛ مدرسهای که در آن، کودک پیش از شناخت واژههای اخلاقی، نمونههای عملی آنها را مشاهده میکند.
او پیش از آنکه مفهوم عدالت را از کتاب بیاموزد، عدالت یا تبعیض را در رفتار والدین تجربه میکند. پیش از آنکه درباره صداقت سخنی بشنود، راستگویی یا خلاف آن را در گفتار بزرگترها میبیند.
رسول الله= فرمودهاند: «خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي». (سنن الترمذی، ۳۸۹۵)
«بهترین شما کسی است که برای خانوادهاش بهترین باشد، و من برای خانواده خود بهترین هستم».
چه سود اگر کسی در بیرون از خانه خوشبرخورد، متواضع و مهربان شناخته شود، اما همسر و فرزندانش از تندی زبان، بیاعتنایی یا رفتار ناعادلانه او رنج ببرند؟
رسول الله= فرمودهاند: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ». (صحیح البخاری، ۱۰؛ صحیح مسلم، ۴۰)
«مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند».
Tيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًاS [التحریم: ۶]
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! خود و خانواده خویش را از آتش نگه دارید».
از منظر تزکیه و سلوک نیز خانه یکی از جدیترین میدانهای مجاهده نفس است؛ زیرا انسان در آنجا کمتر میتواند شخصیت واقعی خویش را پشت تشریفات و آداب اجتماعی پنهان سازد. اصلاح باطن باید پیش از هرجا در رفتار انسان با نزدیکترین افراد زندگیاش آشکار شود.
از مسجد و مدرسه تا بازار و اداره؛ تربیت باید زندگی شود
مسئولیت تربیت به خانواده محدود نمیشود. مسجد، مکتب، مدرسه، دانشگاه، رسانه، بازار و اداره، هرکدام در شکلگیری شخصیت اجتماعی انسان سهم دارند.
مسجد، در کنار جایگاه والای عبادی خویش، میتواند مرکز بیداری اخلاقی و اصلاح رفتار اجتماعی باشد. سیره رسول الله= نشان میدهد که مسجد نبوی تنها محل ادای نماز نبود؛ بلکه در آن، تعلیم، تربیت، ارشاد و رسیدگی به امور مسلمانان نیز صورت میگرفت.
صداقت در معامله، رعایت حقوق همسر و فرزند، امانتداری در وظیفه، نظافت محیط، احترام به سالمندان، رعایت نوبت، پرهیز از رشوه و واسطهبازی و مسئولیت در برابر اموال عمومی، موضوعاتیاند که باید با استناد به قرآن و سنت، بهصورت روشن و کاربردی آموزش داده شوند.
در مکتب و مدرسه نیز نباید تربیت اخلاقی به حفظ تعریفها و پاسخدادن به پرسشهای امتحانی محدود شود. شاگرد باید در محیط آموزشی، عدالت را تجربه کند، نظم را تمرین نماید و مسئولیت کار خویش را بپذیرد.
Tوَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَS
[الرحمن: ۹] «و وزن را به عدالت برپا دارید و در ترازو کم نگذارید».
رسول الله= فرمودهاند: «مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي». (صحیح مسلم، ۱۰۲)
«هرکس فریبکاری کند، از روش و راه من نیست».
در اداره نیز کارمند باید دریابد که وظیفه، امانتی در دست اوست و مراجعهکننده انسانی صاحب حق و کرامت است؛ نه کسی که برای دریافت حق خویش ناگزیر از تحمل تحقیر، سرگردانی یا پرداخت رشوه باشد.
عدالت و کرامت انسانی؛ میراثی که باید زنده بماند
یکی از موضوعاتی که هنگام تأمل در رنجهای رسول الله= و تلاش آن حضرت برای اصلاح جامعه، بیش از پیش در ذهنم برجسته شد، جایگاه عدالت و کرامت انسانی در رسالت اسلامی بود.
الله متعال میفرماید:
Tإِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِS [النحل: ۹۰]
«بیگمان الله به عدالت و نیکوکاری فرمان میدهد».
Tيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَS [النساء: ۱۳۵]
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! همواره برپادارنده عدالت و گواه برای الله باشید، هرچند به زیان خودتان یا پدر و مادر و نزدیکانتان باشد».
عدالت تنها در محکمه و هنگام صدور حکم مطرح نیست؛ بلکه در خانه، میان فرزندان، در مکتب، هنگام تقسیم فرصتها، در بازار، در استخدام افراد و در همه مناسبات اجتماعی باید حضور داشته باشد.
Tإِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِS [النساء: ۵۸] «الله به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانشان بسپارید و هنگامی که میان مردم داوری میکنید، به عدالت داوری نمایید».
رسول الله= فرمودهاند: «كُلُّكُمْ رَاعٍ، وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ». (صحیح البخاری، ۸۹۳؛ صحیح مسلم، ۱۸۲۹) «همه شما سرپرست و نگهبان هستید و همه شما درباره کسانی که تحت مسئولیت شما قرار دارند، بازخواست خواهید شد». صرف ادعای پاکی نیت برای تحقق عدالت کافی نیست؛ عدالت به قانون روشن، ساختار سالم، نظارت مؤثر، شایستگی و پاسخگویی نیاز دارد.
مردم و حکومت؛
مسئولیتهایی که نباید به یکدیگر واگذار شوند
در بحث اصلاح جامعه، گاهی همه مشکلات به حکومت نسبت داده میشود و گاهی برعکس، تمام مسئولیت بر دوش مردم گذاشته میشود. هیچیک از این دو نگاه، بهتنهایی واقعیت را بهدرستی توضیح نمیدهد.
رفتار مردم و کیفیت حکومت بر یکدیگر تأثیر میگذارند، اما هرکدام مسئولیت مستقل خویش را دارند.
گاهی برای توضیح رابطه مردم و حکومت، عبارت «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّى عَلَيْكُمْ» نقل میشود؛ اما نسبت این سخن به رسول الله= از نظر سندی ثابت نیست و نباید آن را بهعنوان حدیث صحیح مطرح کرد.
Tوَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰS [الأنعام: ۱۶۴]
«هیچکس بار گناه دیگری را بر دوش نمیکشد».
Tإِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْS
[الرعد: ۱۱]
«بیگمان الله وضعیت هیچ قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه آنان آنچه را در خودشان است، تغییر دهند».
پس مردم نباید اصلاح خویش را تا تغییر حکومت به تأخیر اندازند، و حکومت نیز نباید اصلاح اداره و رفتار مسئولان را به اصلاح کامل مردم موکول کند.
سخنی از سر دلسوزی با مسئولان افغانستان
افغانستان، سرزمین رنجدیده ما، پس از دههها جنگ، ناامنی، مهاجرت، فقر و ویرانی، بیش از هر زمان دیگری به عدالت، دانش، تربیت، مدیریت شایسته، همبستگی اجتماعی و بازسازی اعتماد نیاز دارد.
کاهش جنگ گسترده و فراهمشدن امنیت نسبی، فرصتی ارزشمند برای بازسازی کشور است؛ فرصتی که باید با تدبیر، عدالت و آیندهنگری از آن بهره گرفته شود. اما امنیت، با همه اهمیتش، بهتنهایی پاسخگوی تمام نیازهای یک جامعه نیست.
مردم در کنار امنیت، به عدالت، آموزش، کار، معیشت آبرومندانه، خدمات صحی، فرصتهای رشد، حفظ کرامت انسانی و برخورد محترمانه نیاز دارند.
حکومتی که خود را متعهد به تطبیق شریعت اسلامی میداند، مسئولیت سنگینتری در نشاندادن عدالت، رحمت و اخلاق اسلامی از طریق عملکرد خویش بر عهده دارد.
اگر مراجعهکنندهای برای دریافت حق خود تحقیر شود، اگر فرد شایسته به دلیل نداشتن واسطه کنار گذاشته شود، اگر شکایت مظلوم بیپاسخ بماند، یا اگر مأموری قدرت را وسیله برتریجویی بر مردم بداند، آسیب این رفتارها تنها به یک اداره محدود نمیماند؛ بلکه اعتماد مردم به نهادهای عمومی را نیز تضعیف میکند.
رسول الله= دعا فرمودهاند:
«اللَّهُمَّ مَنْ وَلِيَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِي شَيْئًا فَشَقَّ عَلَيْهِمْ فَاشْقُقْ عَلَيْهِ، وَمَنْ وَلِيَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِي شَيْئًا فَرَفَقَ بِهِمْ فَارْفُقْ بِهِ». (صحیح مسلم، ۱۸۲۸)
«بارالها! هرکس مسئولیتی از امور امت مرا بر عهده گیرد و بر آنان سختگیری کند، بر او سخت بگیر؛ و هرکس مسئولیتی از امور امت مرا بر عهده گیرد و با آنان مدارا و مهربانی کند، با او مدارا و مهربانی فرما».
شایسته است هر مسئول از خود بپرسد: آیا مردم هنگام مراجعه به اداره من، احساس عزت و امنیت میکنند یا ترس و تحقیر؟ آیا حق انسان بیواسطه، همانند حق فرد صاحب نفوذ محفوظ است؟ آیا برای مسئولیتی که پذیرفتهام، از دانش، تجربه و شایستگی لازم برخوردارم؟
همچنین توجه جدی به آموزش، از جمله فراهمسازی فرصتهای تعلیم و تحصیل برای دختران و پسران، پرورش نیروی متخصص، استفاده از دانش و فناوری، ایجاد سازوکارهای شفاف اداری و فراهمکردن زمینه مشارکت و شنیدهشدن صدای مردم، از نیازهای اساسی اصلاح و پیشرفت کشور است.
حکومت نیرومند تنها حکومتی نیست که توان اجرای فرمان داشته باشد؛ بلکه حکومتی است که بتواند اعتماد مردم را به دست آورد، حقوق آنان را پاس بدارد و زمینه رشد و آسایش جامعه را فراهم سازد.
دعوت اسلامی؛
از میراث رحمت نبوی= تا حکمت در اصلاح مردم
یکی از درسهای بزرگ سیره رسول الله=، شیوه دعوت و اصلاح انسانهاست. آن حضرت در راه هدایت مردم رنجهای فراوانی را تحمل کردند؛ اما سختیها، ایشان را از مقصد رحمت و هدایت دور نساخت.
Tادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُS [النحل: ۱۲۵]
«با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوهای که نیکوتر است، گفتوگو نما».
Tفَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَS [آل عمران: ۱۵۹]
«پس به سبب رحمتی از جانب الله، با آنان نرمخو شدی؛ و اگر تندخو و سختدل میبودی، بیگمان از پیرامونت پراکنده میشدند».
دعوت اسلامی به علم، اخلاص، صبر، حکمت، شناخت مخاطب و درک شرایط زندگی مردم نیاز دارد. همچنین ضروری است که میان احکام ثابت شرعی، مسائل اجتهادی و آداب و سلیقههای عرفی تفاوت گذاشته شود.
رسول الله= فرمودهاند: «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا، وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا». (صحیح البخاری، ۶۹؛ صحیح مسلم، ۱۷۳۴)
«آسان بگیرید و دشوار نسازید؛ مژده دهید و مردم را بیزار نکنید».
دعوتگر باید پیوسته نیت خویش را بررسی کند: آیا مقصد او هدایت انسانهاست یا غلبه بر آنان؟ آیا از اصلاح مخاطب خوشحال میشود یا از اثبات برتری خویش؟
از آرمان رهبری تا شایستگی خدمت
ما مسلمانان بهحق به تاریخ علمی، فرهنگی و تمدنی خویش افتخار میکنیم. اما افتخار به گذشته، هرگز نباید جای محاسبه امروز ما را بگیرد.
Tوَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِS [البقرة: ۱۴۳]
«و بدینگونه شما را امتی میانه و عادل قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید».
ما از عزت امت سخن میگوییم؛ اما عزت پایدار تنها با شعار حاصل نمیشود. از عدالت اسلامی سخن میگوییم؛ اما عدالت باید در محکمه، اداره، بازار و خانواده دیده شود. از تمدن اسلامی یاد میکنیم؛ اما تمدنسازی بدون دانش، تخصص، نظم، امانتداری، مدیریت و تربیت انسانهای مسئولیتشناس ممکن نیست.
رسول الله= برای بیداری انسانها، احیای کرامت آنان و برپایی جامعهای مبتنی بر ایمان و عدالت، رنجهای فراوانی تحمل کردند. آیا سزاوار است که ما تنها به یادآوری آن رنجها بسنده کنیم، اما در برابر بیعدالتی، فساد، تبعیض و ضایعشدن حقوق انسانها بیتفاوت بمانیم؟
درد دین داشتن؛ یعنی برای بندگان الله نیز دل سوزاندن
یکی از حقیقتهایی که در این سفر بیش از پیش برایم روشن شد، پیوند عمیق میان دلسوزی برای دین و دلسوزی برای انسانها بود.
کسی که برای دین دل میسوزاند، باید از گرسنگی نیازمند، رنج یتیم، محرومیت کودک، مظلومیت انسان بیپناه، تحقیر مراجعهکننده و ضایعشدن حقوق مردم نیز متأثر شود.
رسول الله= فرمودهاند: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ». (صحیح مسلم، ۲۵۸۶؛ آغاز حدیث)
«مؤمنان در دوستی، مهربانی و همدردی با یکدیگر، مانند یک پیکرند».
همچنین فرمودهاند: «السَّاعِي عَلَى الْأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ». (صحیح البخاری، ۵۳۵۳؛ صحیح مسلم، ۲۹۸۲)
«کسی که برای رسیدگی به بیوهزن و نیازمند تلاش میکند، مانند مجاهد در راه الله است».
درد دین داشتن، یعنی نخواهیم رفتار ما سبب بدبینی دیگران نسبت به اسلام شود. درد جامعه داشتن، یعنی به فساد، تبعیض، بیعدالتی و تحقیر انسانها عادت نکنیم. درد وطن داشتن، یعنی در هر جایگاهی که قرار داریم، برای آبادی، آرامش، عدالت و آینده بهتر مردم خویش سهمی صادقانه ادا کنیم.
اصلاحی که باید از سخن به عمل برسد
اکنون پرسش اساسی این است که چگونه میتوان این آگاهیها را به اصلاح واقعی تبدیل کرد؟ پاسخ را نباید تنها در افزایش سخنرانیها، نشر مقالهها و تکرار توصیههای اخلاقی جستوجو کرد؛ هرچند این فعالیتها در جای خود ارزشمندند.
ما به یک حرکت پیوسته تربیتی نیاز داریم؛ حرکتی که از اصلاح خویشتن آغاز شود، در خانواده ریشه بگیرد، در مسجد و مدرسه پرورش یابد، در بازار و اداره آشکار گردد و در ساختارهای اجتماعی و حکومتی استحکام پیدا کند.
نخستین گام، بیداری وجدان و محاسبه نفس است. انسان باید بیاموزد که پیش از سرزنش دیگران، رفتار خود را در میزان حق و عدالت بسنجد؛ اشتباه خویش را بپذیرد، برای جبران آن تلاش کند و از تکرار آن بپرهیزد.
در خانواده، باید احترام، صداقت، محبت، عدالت و مسئولیتپذیری را به عادت روزمره تبدیل کنیم.
در مسجد و مدرسه، باید میان تعلیم احکام و تربیت عملی پیوند برقرار سازیم. در بازار و اداره، باید معیارهای روشن امانتداری، شفافیت، پاسخگویی و رعایت حقوق مردم وجود داشته باشد.
حتی در آموزش مناسک حج و عمره نیز شایسته است در کنار بیان احکام فقهی، به مقاصد ایمانی و آثار تربیتی این عبادات توجه بیشتری صورت گیرد.
چه نیکو خواهد بود اگر زائر، هنگام بازگشت، تنها از تعداد طوافها، نمازها و زیارتهای خود سخن نگوید؛ بلکه در دل خویش تصمیمی تازه برای ترک یک خصلت ناپسند، ادای حقی ضایعشده یا اصلاح رابطهای آسیبدیده نیز داشته باشد.
نه موعظه بدون عمل کافی است، نه تربیت فردی بدون اصلاح محیط، و نه اصلاح ساختارها بدون پرورش انسانهای امانتدار و مسئولیتشناس. این سه باید در کنار یکدیگر قرار گیرند: آگاهی درست، تربیت عملی و ساختار عادلانه.
از حرمین بازگشتم؛ اما سفر درونی هنوز ادامه دارد
سفر حرمین پایان یافت و از آن فضای روحانی به زندگی عادی بازگشتم؛ اما احساس میکنم بخش مهمی از این سفر هنوز پایان نیافته است.
تصویر کعبه، اجتماع بندگان الله در طواف، تلاش زائران میان صفا و مروه، شکوه مسجد نبوی و خاطرات زندگی رسول الله=، همچنان در ذهنم زندهاند.
آیا آنچه در حرمین دیدم و احساس کردم، تنها خاطرهای معنوی خواهد ماند، یا در شیوه زندگی من نیز تغییری پدید خواهد آورد؟ آیا محبتی که در مدینه نسبت به رسول الله= در دلم تازه شد، مرا به اخلاق و سیرت آن حضرت نزدیکتر خواهد ساخت؟ آیا یاد رنجهای پیامبر= در مکه و طائف، مرا در برابر دشواریهای دعوت و اصلاح، صبورتر و نسبت به انسانها مهربانتر خواهد کرد؟
من در این سفر به این باور نزدیکتر شدم که یکی از گرههای اصلی مشکلات ما، فاصله میان ایمان و رفتار، علم و عمل، موعظه و تربیت، و آرمانهای بلند و مسئولیتهای روزمره است.
البته این سخن به معنای نادیدهگرفتن عوامل سیاسی، اقتصادی، تاریخی و بیرونی مشکلات ما نیست. جنگ، فقر، ضعف نهادها، محرومیت از آموزش و نارساییهای مدیریتی، هرکدام آثار عمیق خود را دارند.
ما به مسلمانانی نیاز داریم که ایمانشان نهتنها در عبادت، بلکه در خانواده، معامله، خدمت و رفتار اجتماعی آشکار باشد؛ به پدران و مادرانی که فرزندانشان محبت و عدالت را در رفتار آنان ببینند؛ به معلمانی که کردارشان ادامه درسهایشان باشد؛ به عالمانی که علم را با حلم و دعوت را با حکمت همراه سازند؛ و به مسئولانی که قدرت را امانتی برای خدمت به مردم بشمارند.
الله متعال از زبان حضرت شعیب علیهالسلام میفرماید:
Tإِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُS [هود: ۸۸]
«من جز اصلاح، تا آنجا که توان دارم، چیزی نمیخواهم؛ و توفیق من جز به یاری الله نیست. بر او توکل کردهام و به سوی او بازمیگردم».
اکنون بهتر درمییابم که فاصله حرمین شریفین تا خانه خویش، تنها فاصلهای جغرافیایی نیست. این فاصله، برای انسانی که با نیت اصلاح سفر کرده است، میتواند راهی از مشاهده به معرفت، از محبت به اتباع، از عبادت به تزکیه و از بیداری قلب به ادای حقوق و مسئولیتهای زندگی باشد.
از حرمین شریفین تا خانه خویش، راه اصلاح از همینجا میگذرد: از بیداری دل، شناخت خویشتن، محاسبه نفس، ادای حقوق بندگان الله و تبدیل آنچه میدانیم به آنچه زندگی میکنیم.
بیایید از خود آغاز کنیم؛ نه برای آنکه اصلاح را به خود محدود سازیم، بلکه برای آنکه از اصلاح خویشتن، راهی به سوی اصلاح خانواده، جامعه و سرزمین عزیزمان بگشاییم.
و چه نیکو خواهد بود اگر روزی فرا رسد که مردم، زیبایی اسلام را پیش از آنکه از زبان ما بشنوند، در عدالت، امانت، مهربانی، نظم و خدمت ما مشاهده کنند.
اللَّهُمَّ أَصْلِحْ قُلُوبَنَا وَأَعْمَالَنَا، وَطَهِّرْ نُفُوسَنَا مِنَ الرِّيَاءِ وَالْكِبْرِ وَالْحَسَدِ، وَارْزُقْنَا صِدْقَ الْمَحَبَّةِ لِنَبِيِّكَ= وَحُسْنَ اتِّبَاعِ سُنَّتِهِ.
اللَّهُمَّ اجْعَلْ زِيَارَتَنَا لِبَيْتِكَ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ نَبِيِّكَ= سَبَبًا لِزِيَادَةِ إِيمَانِنَا، وَصَلَاحِ أَخْلَاقِنَا، وَاسْتِقَامَةِ أَعْمَالِنَا.
اللَّهُمَّ أَصْلِحْ أُسَرَنَا وَمُجْتَمَعَنَا، وَارْفَعِ الظُّلْمَ وَالْفَسَادَ عَنْ بِلَادِنَا، وَوَفِّقْ وُلَاةَ أُمُورِنَا لِلْعَدْلِ وَالرَّحْمَةِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ، وَاجْعَلْنَا مَفَاتِيحَ لِلْخَيْرِ، وَاهْدِنَا سُبُلَ السَّلَامِ. آمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ.
الفقیر إلی الله عبدالسلام «عابد»
ترکیه ـ استانبول ۷ جمادیالآخر ۱۴۴۸ هـ.ق
Responses