علم و دانش؛ نخستین گام در مسیر تغییر و سعادت

علم و دانش؛ نخستین گام در مسیر تغییر و سعادت

﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ . اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ . الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ﴾
[علق: ۱–۵].

ترجمه:
بخوان به نام پروردگارت که آفرید؛ همان کسی که انسان را از خون بسته آفرید. بخوان، و پروردگارت کریم‌ترین است؛ همان که به وسیله قلم آموزش داد و به انسان آنچه را نمی‌دانست، آموخت.

دین؛ بزرگ‌ترین نعمت الهی

یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌هایی که خداوند متعال به انسان عطا کرده، نعمت دین است. خداوند در قرآن کریم، دین را نعمتی می‌داند که شایسته است انسان به داشتن آن افتخار کند و از آن شادمان باشد:

﴿قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ﴾ [یونس: ۵۸]

ترجمه:
بگو: به فضل و رحمت خدا شادمان شوند، که آن از هر آنچه گرد می‌آورند، بهتر است.

زندگی در سایه دین، بزرگ‌ترین سرمایه انسان است؛ زیرا دین، راه رسیدن به سعادت دنیا و آخرت را برای او هموار می‌سازد.

مفهوم دین و هدف آن

واژه «دین» در زبان عربی معانی گوناگونی دارد. از جمله به معنای راه روشن و هموار است؛ راهی که انسان را با آسانی به مقصد می‌رساند. همچنین به معنای جزا و پاداش آمده است؛ یعنی هر کس این مسیر را بپیماید، به نتیجه مطلوب و هدف آفرینش دست خواهد یافت.

اما این هدف زمانی تحقق می‌یابد که دین از هرگونه بدعت، خرافه و برداشت‌های نادرست مصون بماند. هرگاه انسان‌ها چیزی بر دین بیفزایند یا از آن بکاهند و هر کس دین را مطابق سلیقه و برداشت شخصی خود تفسیر کند، حقیقت دین آسیب می‌بیند و به جای هدایت، مجموعه‌ای از خرافات و باورهای بی‌اساس جای آن را می‌گیرد.

ازاین‌رو، یکی از بزرگ‌ترین مسئولیت‌های علما، پاسداری از اصالت دین و جلوگیری از تحریف آن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم نیز بدعت‌گذاری در دین را مردود دانسته و مسلمانان را از آن برحذر داشته است.

فهم صحیح دین؛ رمز استحکام رابطه با خدا

دین، زیباترین وسیله ارتباط میان انسان و پروردگار است؛ اما این ارتباط زمانی استوار می‌ماند که دین به درستی فهمیده شود.

هرگاه فهم صحیح دین در جامعه کمرنگ گردد، رابطه انسان با خدا، با دیگر انسان‌ها و با جامعه نیز آسیب خواهد دید. کسی که حقیقت دین را نشناسد، نمی‌تواند به وسیله آن به خداوند نزدیک شود و از هدایت آن بهره کامل ببرد.

شناخت درست اسلام، عزت، آرامش، وحدت و استحکام روابط اجتماعی را به دنبال دارد؛ در حالی که جهل، سرچشمه بسیاری از اختلاف‌ها، انحراف‌ها و بدبختی‌های بشر است.

آغاز هر تحول از درون انسان

خداوند متعال می‌فرماید:

﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ﴾ [رعد: ۱۱].

ترجمه:
بی‌گمان خداوند وضعیت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در وجود خود است تغییر دهند.

هر تحول و پیشرفتی نیازمند تغییر است؛ اما این تغییر از کجا آغاز می‌شود؟

نخستین فرمان وحی؛ دعوت به دانش

جامعه عرب پیش از اسلام، جامعه‌ای آکنده از شرک، جهل، فقر، بی‌عدالتی و فساد بود. در کعبه بیش از سیصد و شصت بت قرار داشت و انواع ناهنجاری‌های اجتماعی رواج داشت.

با وجود این، نخستین فرمان الهی نه درباره ترک شرک، نهی از زنا یا اصلاح روابط اجتماعی بود؛ بلکه فرمان «اقرأ»؛ یعنی بخوان، صادر شد.

این خود نشان می‌دهد که ریشه اصلاح جامعه، علم و آگاهی است.

بسیاری از مفسران گفته‌اند که مفعول فعل «اقرأ» ذکر نشده است؛ بنابراین، مفهوم آن گسترده است؛ یعنی بخوان، بیندیش، مطالعه کن، در آفرینش آسمان‌ها و زمین تأمل کن، در وجود خود اندیشه نما، قوانین الهی را بشناس و حقیقت جهان را کشف کن.

پس اسلام انسان را به مطالعه همه هستی، تفکر، تحقیق و شناخت دعوت می‌کند.

چرا علم، آغاز راه اصلاح است؟

بیشتر اشتباهات انسان از آنجا ناشی می‌شود که بدون تحقیق، بررسی و شناخت، تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند.

هر اندازه آگاهی انسان بیشتر باشد، تصمیم‌های او درست‌تر خواهد بود و مسیر زندگی‌اش به حقیقت نزدیک‌تر می‌شود.

ازاین‌رو، بزرگ‌ترین عامل تغییر فرد و جامعه، گسترش علم، مطالعه و شناخت است.

کسب دانش؛ وظیفه هر مسلمان

طلب علم یکی از ویژگی‌های برجسته انسان و مهم‌ترین عامل برتری او بر سایر موجودات است. انسان در تمام مراحل زندگی به علم نیاز دارد تا بتواند تاریکی‌های جهل را از میان بردارد و راه درست را انتخاب کند.

اسلام، علم را چراغ عقل، زینت ثروتمندان، زیبایی فقیران و بهترین وسیله هدایت می‌داند و هیچ سرمایه‌ای را ارزشمندتر از دانش نمی‌شمارد.

خداوند متعال می‌فرماید:

﴿وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ﴾

ترجمه:
و آنان که در دانش استوارند، می‌گویند: به آن ایمان آوردیم.

علم مطلوب از نگاه اسلام

با توجه به جایگاه والای علم، این پرسش مطرح می‌شود که کدام دانش ارزشمند و واجب است؟

پاسخ آن است که هر علمی که انسان را به رضایت خداوند نزدیک کند و سود آن به بندگان خدا برسد، علمی ارزشمند و مورد تأکید اسلام است؛ خواه از علوم دینی باشد یا از علوم مفیدی که نیازهای جامعه را برطرف می‌کند.

راه‌های موفقیت در کسب دانش

برای آنکه انسان در مسیر دانش‌اندوزی موفق شود، رعایت چند اصل ضروری است.

۱. مطالعه و کتاب‌خوانی

نخستین و مهم‌ترین راه کسب دانش، مطالعه است. کتاب، دریچه‌ای به سوی تجربه‌ها، اندیشه‌ها و دانش نسل‌های گذشته و حال است. مطالعه، افق دید انسان را گسترش می‌دهد و او را در رسیدن به حقیقت و سعادت یاری می‌کند.

۲. شاگردی در محضر استاد

هیچ دانشی بدون بهره‌گیری از استاد کامل نمی‌شود. انسان باید با تواضع و ادب، در محضر اهل علم زانوی شاگردی بزند و از تجربه، دانش و اخلاق آنان بهره‌مند گردد. این شیوه، همواره یکی از مهم‌ترین عوامل رشد علمی در تاریخ تمدن اسلامی بوده است.

۳. مباحثه و گفت‌وگوی علمی

دانش زمانی عمیق و ماندگار می‌شود که درباره آن گفت‌وگو، پرسش و مباحثه صورت گیرد. تبادل اندیشه‌ها، بررسی دیدگاه‌های مختلف و گفت‌وگوی علمی، قدرت تحلیل انسان را افزایش می‌دهد و موجب استحکام آموخته‌ها می‌شود.

سخن پایانی

اگر جامعه‌ای خواهان عزت، پیشرفت و اصلاح است، باید از «خواندن» آغاز کند. نخستین پیام وحی، دعوت به علم بود و این خود نشان می‌دهد که راه رسیدن به ایمان، تمدن، اخلاق، عدالت و سعادت، از مسیر آگاهی و دانش می‌گذرد. هر فرد مسلمان باید علم را وظیفه‌ای همیشگی بداند و با مطالعه، شاگردی، تحقیق و گفت‌وگوی علمی، هم خود را بسازد و هم در آبادانی جامعه نقش‌آفرین باشد.