افغانستان؛ د فرصتونو په منځ کې د ناکامیو دردناک تکرار

الحمدلله والصلاةوالسلام علی رسول الله وبعد!
ولې مو د ثبات، یووالي او عزتمند افغانستان فرصتونه له لاسه ورکړل؟
افغانستان د تېرو څلورو لسیزو په اوږدو کې د داسې تاریخي فرصتونو شاهد پاتې شوی چې ښایي په ډېرو هېوادونو کې په یوه پېړۍ کې هم نه وي تکرار شوي. د جهاد بریا، د طالبانو لومړنی حاکمیت، د جمهوریت شل کلنه دوره، او د اوسني اسلامي امارتي نظام رامنځته کېدل؛ هر یو د دې هېواد لپاره د ثبات، ملي یووالي، آبادۍ او عزت د جوړولو ځانګړی فرصت و.
خو له بده مرغه، هر ځل چې د افغانستان د خلکو په لاس کې د تاریخ د نوي فصل د لیکلو قلم راغلی، موږ د خپلمنځي اختلاف، انحصار، امتیاز غوښتنې، د بل د حذف، د مخالف د تخریب او د خپلو باورونو د ناسم فهم له امله یو ځل بیا د بحران پر لور تللي یو.
د افغانستان اصلي تراژیدي یوازې دا نه ده چې جګړې شوې دي؛ بلکې تر دې لویه تراژیدي دا ده چې موږ له جګړو وروسته د سولې د جوړولو هنر نه دی زده کړی.
موږ د نظامونو د نسکورولو تجربه لرو؛ خو د نظامونو د جوړولو تجربه مو کمه ده.
موږ د مخالف د ماتولو توان لرو؛ خو د مخالف د منلو ظرفیت مو کم دی.
موږ د خپل فکر د حقانیت په اړه ډېر مطمئن یو؛ خو د خپلو باورونو د حدودو، شرایطو او د خلکو د واقعي اړتیاوو په اړه مو کافي ژور فکر نه دی کړی.
همدا د افغانستان د اوږدې ناکامۍ له مهمو عواملو څخه دی.
لومړی: افغانستان ته رښتیني فرصتونه راغلي وو
۱. د مجاهدینو بریا؛ د خپلواکۍ ستره بریا او د دولت جوړونې له پلوه ناکامي

د افغانستان د خلکو جهاد د دې هېواد په تاریخ کې له سترو حماسو څخه دی. د افغان ولس د قربانیو، شهیدانو او مقاومت له برکته یو ستر اشغال مات شو.
خو له بریا وروسته د جهاد د ارزښتونو د ساتنې تر څنګ د دولت جوړونې، د واک د انتقال، د عدالت او د ملي مشارکت لپاره مناسب میکانیزم رامنځته نه شو.
هغه ډلې چې په ګډه یې جګړه کړې وه، د بریا وروسته د واک پر سر سره مخامخ شوې.
هرې ډلې غوښتل:
* خپله ونډه زیاته کړي؛
* خپله ډله حاکمه کړي؛
* بل لوری کمزوری کړي؛
* د خپل سیاسي او نظامي نفوذ ساحه وساتي.
په دې توګه، د جهاد د ګډ هدف تر شا پټ اختلافات د بریا وروسته ښکاره شول.
د قرآن کریم دا اصل باید د ټولو لپاره د تلپاتې درس په توګه پاتې شي:
(وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ۖ وَاصْبِرُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ)
«او له یو بل سره شخړه مه کوئ، که نه نو کمزوري به شئ او ځواک به مو له منځه ولاړ شي؛ صبر وکړئ، بېشکه الله له صابرانو سره دی.»
(الأنفال: ۴۶)
د دې آیت پیغام یوازې د جګړې په میدان کې د سرتېرو لپاره نه دی؛ بلکې د هر ملت، هر نظام، هرې سیاسي ډلې او هرې ټولنې لپاره دی.
کله چې د یوه مشترک هدف خلک د بریا وروسته په «زما واک» او «ستا واک» ووېشل شي، د بریا مېوه په فساد بدلېږي.

۲. د طالبانو لومړی حاکمیت؛ امنیت راغی، خو د دوام لپاره د ټولنې د پراخې ونډې اړتیا پاتې شوه

د طالبانو د لومړي حاکمیت یوه ستره لاسته راوړنه دا وه چې د افغانستان په ډېرو برخو کې یې د اوږدو جګړو وروسته امنیت رامنځته کړ.
دا حقیقت باید په انصاف سره ومنل شي چې امنیت د هر دولت لومړنی ضرورت دی. بې امنیتي نه علم وده کولی شي، نه اقتصاد، نه تجارت، نه عدالت او نه هم د خلکو عزت خوندي کېدای شي.
خو هر نظام چې غواړي اوږدمهاله پاتې شي، باید د امنیت تر څنګ د خلکو د اعتماد، د مشورې، د عدالت، د ادارې او د نړۍ له واقعیتونو سره د تعامل لپاره هم پیاوړي بنسټونه ولري.
اسلام یوازې د نظم غوښتنه نه کوي؛ بلکې د عدالت او مشورې غوښتنه هم کوي.
الله تعالی فرمایي:
(وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ)
«او د هغوی چارې د خپلمنځي مشورې له لارې وي.»
(الشورى: ۳۸)
مشوره د نظام کمزوري نه ده؛ بلکې د نظام د پیاوړتیا وسیله ده.
د رسول الله ﷺ په اړه الله تعالی فرمایي:
(وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ)
«او په چارو کې له هغوی سره مشوره وکړه.»
(آل عمران: ۱۵۹)
که رسول الله ﷺ ــ چې د وحې تر لارښوونې لاندې و ــ د خپلو اصحابو مشوره اخیسته، نو د امت مشران او حاکمان څومره دې اصل ته اړتیا لري؟
ډیرۍ حاکمان همیشه کوشش کوې د چاپلوسو او ضعیفه خلکو سره ظاهری مشوره ولری ترڅو خپل نظر ورباندی ومنې او د ولس په سترګو خاوری و وهې.

۳. د جمهوریت شل کلنه دوره؛ پراخ فرصتونه، خو ژورې نیمګړتیاوې

د جمهوریت په شلو کلونو کې افغانستان ته د نړیوالې مرستې، د تعلیم د پراختیا، د ادارو د جوړولو، د رسنیو د پراخېدو، د اقتصادي فرصتونو او د سیاسي مشارکت پراخ امکانات برابر شول.
خو دا دوره هم د فرصتونو تر څنګ له جدي ستونزو سره مخ شوه.
په ډېرو مواردو کې:
* ملي ګټې د شخصي ګټو قرباني شوې؛
* سیاسي سیالي د ملي رقابت پر ځای د شخصي انتقام بڼه غوره کړه؛
* فساد د دولت بنسټونه کمزوري کړل؛
* د ولس او حکومت ترمنځ واټن زیات شو؛
* د واک وېش د ملي تفاهم پر ځای د امتیازونو د وېش وسیله وګرځېد؛
* بهرني ملاتړ د داخلي مشروعیت بدیل وبلل شو؛
* مخالفینو د نظام د اصلاح پر ځای د نظام د ړنګولو لاره غوره کړه؛
* حکومتونو د مخالفینو د جلب پر ځای د هغوی د کمزوري کولو هڅه وکړه.
په دې دوره کې هم زموږ یوه ستره ستونزه دا وه چې موږ د دولت جوړونې پر ځای د واک ترلاسه کولو په فکر کې وو.

۴. د اوسني امارتي نظام فرصت؛ امنیت، استقلال او د نظام د اصلاح اړتیا

اوسنی اسلامي امارتي نظام هم له تاریخي فرصت سره مخ دی.
د جګړې کچه کمه شوې، د مرکزي واک ساحه پراخه شوې او د افغانستان د خپلواک تصمیم ادعا پیاوړې شوې ده.
دا یو مهم فرصت دی.
خو هر فرصت دایمي نه وي.
که امنیت د عدالت، مشورې، علم، اقتصادي ودې، اداري اصلاح، د خلکو د اعتماد او د ملي تفاهم له لارې پیاوړی نه شي، نو امنیت هم د اوږدمهاله ثبات ضمانت نه شي کېدای.
د نظامونو د بقا اصل دا دی چې:
قوت د نظم لپاره دی، عدالت د مشروعیت لپاره دی، مشوره د عقل لپاره ده، او د خلکو رضایت د دوام لپاره دی.
رسول الله ﷺ فرمایلي:
كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ
«تاسو ټول ساتونکي یاست او تاسو ټول د خپلې رعیت په اړه مسؤل یاست.»
حاکم یوازې د واک خاوند نه دی؛ بلکې د امانت خاوند دی.
الله تعالی فرمایي:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ
«بېشکه الله تاسو ته امر کوي چې امانتونه خپلو اهل کسانو ته وسپارئ او کله چې د خلکو ترمنځ حکم کوئ، په عدالت حکم وکړئ.»
(النساء: ۵۸)
دا آیت د هر نظام لپاره د حکومت اساسي منشور دی.

زموږ د ناکامۍ اصلي فکتورونه

د افغانستان ستونزې ډېرې دي؛ بهرنی لاس وهنه، جغرافیه، اقتصادي کمزوري، قومي اختلافات، بې سوادي، جګړې، فقر، فساد او نور.
خو د دې ټولو تر شا یو ډېر مهم داخلي عامل شته:
«هره ډله خپل ځان د حق بشپړ مالک ګڼي او د ملت د حقونو، اړتیاوو او غوښتنو لپاره د خپل فکر په چوکاټ کې کافي ځای نه پرېږدي.»
همدا د ستونزې زړه دی.
موږ خپل باورونه لرو؛ خو کله کله د خپلو باورونو په اړه دومره مطمئن کېږو چې د باور او د باور د تطبیق ترمنځ توپیر هېر کړو.
موږ فکر کوو چې:
زما برداشت = اسلام
زما ډله = حق
زما مشرتابه = د ملت نجات
زما مخالف = د ملت دښمن
همدلته ستونزه پیل کېږي.
اسلام حق دی؛ خو زموږ فهم د اسلام عین اسلام نه دی.
موږ ممکن د اسلام د یوې برخې صحیح فهم ولرو، خو دا نه شي کېدای چې خپل شخصي، ډله‌ییز یا تاریخي برداشت د اسلام له ټول حقیقت سره مساوي وبولو.
امام شاطبي رحمه الله په دې معنا مهم اصل بیانوي چې د شریعت د نصوصو فهم باید د ټول شریعت، د هغه د مقاصدو او د نصوصو د مجموعې په رڼا کې وشي، نه د یوه نص په جلا او له ټول نظام څخه پرې شوي برداشت کې.

د ملت د غوښتنو سپکاوی؛ د دین په نوم د دین له روح سره ټکر

تر ټولو خطرناک حالت هغه دی چې د خلکو واقعي اړتیاوې د دین په نوم تحقیر شي.
د خلکو غوښتنې باید په دوو برخو ووېشل شي:
لومړی: هغه غوښتنې چې د شریعت خلاف وي
داسې غوښتنې د منلو وړ نه دي، که د هر چا له خوا مطرح شي.
دویم: هغه غوښتنې چې د شریعت خلاف نه وي، خو د خلکو د ژوند، عزت، علم، اقتصاد، عدالت او مشارکت اړوند وي
داسې غوښتنې باید په حکمت، مشوره او علم سره وڅېړل شي.
د اسلام د حکمت یوه لویه ځانګړنه دا ده چې د خلکو د ژوند د مصالحو دروازې نه تړي.
رسول الله ﷺ فرمایلي:
يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا، وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا
«اساني وکړئ، سختي مه کوئ؛ زېری ورکړئ، خلک مه متنفر کوئ.»
اسلام د خلکو د ژوند د اصلاح لپاره راغلی، نه د دې لپاره چې د دین نوم د خلکو د بې ځایه تنګولو وسیله وګرځي.

د بل د حذف سیاست؛ د ملت د ویجاړۍ لاره

زموږ په تاریخ کې یوه تکراري ناروغي دا ده چې هره ډله غواړي:
«زه پاتې شم، نور باید له منځه لاړ شي.»
دا فکر د ملت جوړونې ضد دی.
هیڅ ملت یوازې د یوه فکر، یوې ډلې، یوې سیمې یا یوه نسل په وسیله نه جوړېږي.
ملت هغه وخت جوړېږي چې:
* د اصولو په برخه کې وحدت وي؛
* د اختلاف په برخه کې زغم وي؛
* د قانون په برخه کې عدالت وي؛
* د مشروع تنوع لپاره ځای وي؛
* د وړتیا پر بنسټ د خدمت زمینه وي.
الله تعالی فرمایي:
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا
«ټول د الله په رسۍ ټینګ ونیسئ او مه سره وېشل کېږئ.»
(آل عمران: ۱۰۳)
دا آیت یوازې د عبادت په اړه نه دی؛ بلکې د امت د ټولنیز او سیاسي ژوند لپاره هم ستر اصل دی.

د حل لاره څه ده؟
افغانستان د بلې جګړې، بل انقلاب او بلې ویجاړۍ اړتیا نه لري.
افغانستان د فکر، اخلاقو، سیاست او ادارې د اصلاح اړتیا لري.
لومړی: د «زه حق یم» پر ځای «حق ته نږدې کېدل» زده کړو
هیڅ ډله باید داسې فکر ونه کړي چې:
«موږ د حق ټول حقیقت لرو او نور ټول باطل دي.»
بلکې باید ووایي:
«موږ د اسلام، ملت او هېواد د خدمت لپاره یو اجتهادي فهم لرو؛ که زموږ په عمل کې نیمګړتیا وي، د اصلاح لپاره چمتو یو.»
دا د کمزوري نښه نه ده؛ دا د علم نښه ده.

دویم: د افغانستان لپاره ګډ ملي اصول باید جوړ شي

افغانستان باید د داسې یوه ملي تفاهم خاوند شي چې پر لاندې اصولو ولاړ وي:
* د اسلام د اساسي ارزښتونو ساتنه؛
* د افغانستان خپلواکي او ملي حاکمیت؛
* عدالت؛
* د انسان عزت؛
* د قانون حاکمیت؛
* د فساد پر وړاندې مبارزه؛
* د علم او تعلیم پراختیا؛
* د اقتصاد پیاوړتیا؛
* د خلکو د مشروعو غوښتنو اورېدل؛
* د اختلاف د سوله‌ییز مدیریت اصل.
هره ډله دې خپل ځانګړي شعارونه ولري؛ خو د هېواد د بقا لپاره باید یو ګډ ملي چوکاټ موجود وي.

درېیم: مشوره باید له تشریفاتي حالت څخه واقعي نظام ته واوړي

شورا یوازې د څو کسانو غونډه نه ده.
حقیقي شورا هغه ده چې:
* د علم خاوندان پکې وي؛
* د فقهې متخصصین پکې وي؛
* د اقتصاد پوهان پکې وي؛
* د ټولنې د مختلفو برخو اهل خبره پکې وي؛
* د خلکو واقعي ستونزې پکې مطرح شي؛
* مشوره واورېدل شي؛
* او د پرېکړو په جوړولو کې حقیقي اغېز ولري.
دا څومره ښکلې تعبیر دی:
«مَا خَابَ مَنِ اسْتَشَارَ»
د مشورې نظام د نظام د کمزوري کولو لپاره نه؛ بلکې د غلطو پرېکړو د کمولو لپاره دی.

څلورم: د ملت او نظام ترمنځ د اعتماد پل جوړول

هر نظام باید له ځانه وپوښتي:
* خلک له څه شي خوښ دي؟
* له څه شي اندېښمن دي؟
* کومې ستونزې لري؟
* کومې غوښتنې یې مشروعې دي؟
* کومې ستونزې د اصلاح وړ دي؟
* کومې غوښتنې د شریعت او ملي ګټو خلاف دي؟
ملت باید احساس کړي چې:
«زما خبره اورېدل کېږي، که څه هم هره خبره مې نه منل کېږي.»
د اورېدو او منلو ترمنځ توپیر باید زده کړو.
یو حکومت کولای شي د خلکو له یوې غوښتنې سره موافق نه وي؛ خو دا حق نه لري چې د هرې پوښتنې کوونکي انسان نیت، ایمان او وطن‌دوستي تر پوښتنې لاندې راولي.

پنځم: د اختلاف د مدیریت کلتور رامنځته شي

اختلاف تل بد نه دی.
اختلاف که د علم، اخلاقو او اصولو په چوکاټ کې وي، د پرمختګ وسیله ده.
بد اختلاف هغه دی چې:
* دښمني شي؛
* تکفیر شي؛
* تخریب شي؛
* دروغ شي؛
* شخصي انتقام شي؛
* او د ملت د ویجاړۍ وسیله شي.
د حضرت عمر رضي الله عنه په زمانه کې صحابه کرامو د ډېرو فقهي او سیاسي مسائلو په اړه اختلاف درلود؛ خو اختلاف یې د امت د ماتولو وسیله نه ګرځوله.
موږ باید زده کړو چې:
له یوه انسان سره اختلاف کول، د هغه د انسانیت له منځه وړل نه دي.
افغانستان ته تر ټولو ستره اړتیا: د فکرونو ترمنځ د جګړې پر ځای د اصولو پر سر اتفاق

افغانستان باید له دې خطرناک تصور څخه ووځي چې:
«که زما ډله حاکمه نه وي، افغانستان تباه دی.»
هیڅ ډله له افغانستان څخه لویه نه ده.
هیڅ مشر له ملت څخه لوی نه دی.
هیڅ سیاسي پروژه له افغانستان څخه مقدسه نه ده.
او هېڅ انسان د خطا له امکان څخه معصوم نه دی، پرته له هغو پیغمبرانو چې الله تعالی یې د وحې له لارې ساتنه کړې ده.
د رسول الله ﷺ له وفات وروسته صحابه کرامو رضي الله عنهم د امت د چارو لپاره اجتهاد وکړ؛ خو هیچا د خپل اجتهاد د معصومیت دعوه ونه کړه.
نو موږ ولې د خپلو سیاسي، فقهي او اداري برداشتونو په اړه د معصومیت چلند وکړو؟

په ډاګه باید و وایم افغانستان د نورو فرصتونو انتظار نه شي کولی
افغانستان ته فرصتونه راغلل.
د جهاد فرصت راغی؛ خو د بریا د مدیریت فرصت له لاسه ورکړل شو.
د طالبانو د لومړي حاکمیت فرصت راغی؛ خو د اوږدمهاله مشروعیت او پراخ ملي تفاهم فرصت بشپړ نه شو.
د جمهوریت شل کلنه دوره راغله؛ خو د دولت جوړونې پر ځای په ډېرو مواردو کې د واک، فساد او شخصي ګټو سیالۍ غالبې شوې.
اوسنی نظام هم له تاریخي فرصت سره مخ دی.
خو تاریخ بیا بیا فرصتونه نه ورکوي.
که موږ یو ځل بیا:
* د بل حذف؛
* د ځان مطلق حق ګڼل؛
* د امتیاز غوښتنې؛
* د مخالف تخریب؛
* د ولس د غوښتنو تحقیر؛
* د مشورې کمزوري کول؛
* او د خپلو برداشتونو مقدس ګڼل
ته دوام ورکړو، نو ممکن یو ځل بیا د فرصت پر ځای د بحران دروازې پرانیزو.
افغانستان د داسې نظام اړتیا لري چې:
اسلام ولري، خو سخت‌دریځي نه؛
قوت ولري، خو ظلم نه؛
مرکزي نظام ولري، خو د خلکو له واقعیتونو بېل نه وي؛
مشوره ولري، خو تشریفاتي نه؛
عدالت ولري، نه انتقام؛
ملي یووالی ولري، نه جبري یو شانوالی؛
دین ولري، خو د دین په نوم د خلکو له مشروعو اړتیاوو غفلت ونه کړي؛
خپلواکي ولري، خو له نړۍ سره له حکیمانه تعامل څخه محرومه نه وي.
او تر ټولو مهمه دا چې:
افغانستان باید داسې ملت شي چې د خپل فکر له امله له خپل ورور سره جګړه نه کوي، بلکې د ګډو اصولو په چوکاټ کې د اختلاف د ژوند کولو هنر زده کوي.
الله تعالی فرمایي:
إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ
«بېشکه الله د هېڅ قوم حالت نه بدلوي، تر څو هغوی خپل حالت په خپلو نفسونو کې بدل نه کړي.»
(الرعد: ۱۱)
د افغانستان د بدلون پیل له بهر نه، بلکې له موږ څخه کېږي.
موږ باید لومړی دا ومنو چې:
موږ ټول د افغانستان د ستونزې یوه برخه یو، او باید ټول د افغانستان د حل یوه برخه هم شو.
افغانستان به هغه ورځ آباد، باثباته او باعزته شي چې هره ډله د دې پر ځای چې ووايي:
«افغانستان باید زما په څېر شي»
دا ووایي:
«زه باید د افغانستان د خیر، عدالت، عزت او ثبات لپاره خپل ځان اصلاح کړم.»
همدا د قرآن لار ده.
همدا د رسول الله ﷺ لار ده.
همدا د صحابه کرامو د تمدن راز و.
او همدا د افغانستان د نجات تر ټولو ریښتینې لاره ده.
اللهم أصلح أفغانستان، وأصلح أهله، وألّف بين قلوبهم، واهدهم إلى ما فيه عزهم وأمنهم وصلاح دينهم ودنياهم.
آمین یا رب العالمین.
الفقیرالی الله عبدالسلام “عابد”
ترکیه استنبول۴/صفر۱۴۴۸